Aktualności Aktualności

kolekcje

Na terenie Arboretum Wirty zgromadzono ponad 830 gatunków i odmian drzew oraz krzewów. Do najciekawszych ze względu na wiek i rozmiary należą: tulipanowiec amerykański odm. żółtobrzega (Liriodendron tulipifera ’Aureomarginatum’), jodła grecka (Abies cephalonica Loud.), orzech pośredni (Juglans x intermedia ‘Wirty’), modrzew syberyjski (Larix sibirica Ledeb.), cyprysik groszkowy odm. szpilkowata (Chamaecyparis pisifera ’Squarrosa’), żywotnik olbrzymi (Thuja plicata D. Don). Występują tu także rzadkie gatunki jak: sośnica japońska (Sciadopitys verticillata Sieb. et Zucc.), sosna jednoigielna (Pinus monophylla Torr. et Frém.), czwórczak orzechowy (Torreya nucifera Sieb. et Zucc.), abelia wielkokwiatowa (Abelia x grandiflora Rehd.), sasafras lekarski (Sassafras albidum Nees) i franklinia amerykańska (Franklinia alatamaha Marsh.).

W części leśnej znajdują się ponad stuletnie drzewostany, m.in. daglezjowe, dębowe oraz inne powierzchnie ciekawych, rzadko spotykanych gatunków, założonych przez prof. Adama Schwappacha.

W zbiorze roślin naszego ogrodu wyróżniliśmy 23 kolekcje. Jednymi z najciekawszych, widowiskowych roślin kolekcjonowanych na terenie arboretum są azalie, które przyciągają do ogrodu rzesze turystów chcących nacieszyć oczy różnorodnością kolorów i form.

Azalie to podrodzaj o liściach opadających na zimę lub półzimozielonych. Należą do najpiękniejszych krzewów ozdobnych i są szeroko uprawiane w tych krajach, gdzie istnieją dogodne ku temu warunki, jak na Wyspach Brytyjskich, w Holandii, Belgii, Danii, Niemczech i Francji.

W naszym kraju możliwości uprawy tych pięknych krzewów są ograniczone ze względów klimatycznych. W Polsce dziko rośnie tylko jeden gatunek na jedynym stanowisku w Puszczy Sandomierskiej (Wola Żarczycka): azalia pontyjska (Rhododendron flavum G. Don), roślina trująca, o młodych pędach i liściach gruczołowato owłosionych i lepkich, kwiatach żółtych, odurzająco pachnących, w gęstych, główkowatych kwiatostanach. Kwitnie przed rozwojem liści. W naszej kolekcji do chwili obecnej zgromadziliśmy ok. 40 taksonów azalii.

Jednymi z najciekawszych w zbiorze naszego Arboretum są gatunki pochodzące z Dalekiego Wschodu, takie jak: azalia koreańska (Rhododendron poukhanense Level.), uważana również jako odmiana R. yedoense. Rośnie w górach Poukhan na Półwyspie Koreańskim na południe od Seulu, gdzie została zebrana przez francuskiego misjonarza i opisana w 1908 r. przez Leveilla. Rośnie także na koreańskiej wyspie Cheju i japońskich wyspach Shimono i Kamino. Odporna na mrozy, występuje w miejscach zacienionych, jest wysokimi zwartym, gęsto rozgałęzionym krzewem. Kwiaty duże, bladoliliowe z fioletowymi plamkami. Uwagę również należy poświęcić azalii Schlippenbacha (Rhododendron schlippenbachii Maxim.), jednej z najpiękniejszych dziko rosnących, o efektownych kwiatach i wspaniałym jesiennym przebarwianiu liści. Jest bardzo wytrzymała na mrozy, ale wrażliwa na suszę. Liście z szerokim, zaokrąglonym wierzchołkiem, zebrane po pięć na końcach pędów w charakterystyczne okółki. Kwiaty duże, jasnoróżowe z purpurowymi plamkami. Dotychczas rzadka w uprawie.

Mamy również gatunki azalii z Ameryki Północnej: azalia Vaseya (Rhododendron vaseyi A. Gray), bardzo oryginalny gatunek dzikich azalii ze wschodniej części Ameryki Północnej, rośnie w Appalachach. Nazwa pochodzi od nazwiska amerykańskiego botanika George Vaseya. Kolejnym ciekawym egzemplarzem jest azalia kanadyjska (Rhododendron canadense Torr.), bardzo oryginalny gatunek dzikich azalii ze wschodniej części Ameryki Północnej, należący do oddzielnej sekcji, która dawniej była uznawana jako oddzielny rodzaj Rhodora. Gatunek o nietypowej dla azalii budowie kwiatów, mało atrakcyjny w porównaniu z innymi. Krzew o wysokości 0,3–0,9 m, wyprostowany i rozrastający się za pomocą podziemnych pędów. Pędy młode i cienkie, pokryte włoskami, liście sezonowe, z wierzchu niebieskawe lub szarozielone, gęsto pokryte miękkimi włoskami, od spodu białe lub szare. Roślina odporna na mrozy, występująca m.in. na Półwyspie Labrador.

W kolekcji posiadamy ponadto grupę azalii japońskich, które są wielokrotnymi mieszańcami wysokogórskich gatunków występujących w Japonii i Chinach. Grupa niskich, słabo rosnących krzewów o liściach półzimozielonych lub opadających na zimę, ale drobnych i nie tak skórzastych jak u różaneczników. Odznaczają się bardzo obfitym kwitnieniem, kwiaty są zwykle drobne, ale gęsto pokrywają całą roślinę. Liczne odmiany są wytrzymałe na niskie temperatury. Dobrze rosną w półcieniu, ale równie dobrze w pełnym słońcu.

 Z grupy azali japońskich w Niemczech (H. Hachmann, G. Arends) zostały wyhodowane odmiany, które również znalazły się w naszej kolekcji, są to m.in.: ‘Brunella’, ‘Geisha Orange’, ‘Rosalind’, ‘Georg Arends’; w Pruhonicach koło Pragi przez J. Jelinka i B. Kavkę: ‘Doubrava’, ‘Labe’, ‘Ledikanense’,‘Orlice’, ‘Sazava’; oraz wyhodowane przez J. Vermeulen & Son; Bridgetown, USA: ‘Hino-crimson’.

W kolekcji kolejną grupą mieszańców azalii są azalie gandawskie, powstałe w wyniku krzyżowania europejskiej azalii pontyjskiej z gatunkami północnoamerykańskimi, pierwsze mieszańce powstały w Gent (Belgia), następne liczne odmiany wyselekcjonowano w Holandii: ‘Corneille’, ‘Fanny’.

W naszych zbiorach posiadamy również mieszańce azalii z grupy Knapp Hill, powstałe w angielskich szkółkach Knap Hill A. Waterera, w wyniku krzyżowania chińskiej i japońskiej azalii z azaliami amerykańskimi oraz z odmianami azalii gandawskich: ‘Gibraltar’, ‘Glowing Embers’, ‘Golden Eagle’, ‘Toucan’, ‘Berryrose’. Kolejne mieszańce azalii w kolekcji to azalie z grupy Occidentale, powstałe w Anglii i Holandii w drugiej połowie XIX wieku w wyniku krzyżowania odmian z grupy Mollis z Rh.occidentale: ‘Irene Koster’. Do równie atrakcyjnych należą azalie z grupy Rustica, powstałe w Holandii po 1890 r. w wyniku krzyżowania pełnokwiatowych azalii gandawskich z azalią japońską: ‘Il Tasso’.

W kolekcji również są siewki mieszańców azalii europejskich, wschodnioazjatyckich i północnoamerykańskich o liściach opadających na zimę. Charakteryzują się dużymi kwiatami o szerokiej gamie barw: od białej, poprzez żółte, pomarańczowe, różowe do ciemnoczerwonych. Wyrastają w krzewy o wyprostowanych pędach o wysokości od 1,5 do 3 m. Odznaczają się wytrzymałością na niskie temperatury, kwitną corocznie bardzo obficie, u nas zwykle w drugiej połowie maja lub na początku czerwca.

Następną godną polecenia kolekcją są rośliny z rodziny magnoliowatych. Należy do niej siedem rodzajów, spośród których w Polsce uprawia się przedstawicieli tylko dwóch: Magnolia i Liriodendron.

Magnolie są historycznie starą rodziną i były bardzo liczne w trzeciorzędzie, przed epoką lodowcową, tworząc wielkie lasy. Rodzaj magnolia liczy ok. 80 gatunków drzew i krzewów, które rosną głównie w południowo-wschodniej Azji, Ameryce Środkowej i Północnej oraz na Wielkich Antylach, a w Ameryce Południowej – w Wenezueli. Są to szerokie krzewy o wysokości do 4 m albo małe drzewa dorastające do 15 m. Uprawiane są chętnie w parkach i ogrodach ze względu na piękne i duże kwiaty, które rozwijają się wczesną wiosną. Wśród tych roślin są jednak i takie, które kwitną wczesnym latem, w pełni wegetacji, a kwiaty ukryte są wśród liści. Kwiaty magnolii nie wytwarzają nektaru, lecz podobną do niego wydzielinę i są zapylane przez chrząszcze. Nierzadko zdarza się, że magnolie zakwitają powtórnie, ale mniej obficie, jesienią. W naszym klimacie, szczególnie w północnej i północno-wschodniej Polsce, kwiaty te są narażone na późne przymrozki. Ogólnie mała mrozoodporność magnolii pozwala w naszym kraju sadzić tylko niektóre gatunki i odmiany o liściach opadających na zimę.

W kolekcji nadleśnictwa rośnie 15 taksonów. Najbardziej odporna na mróz to magnolia japońska (Magnolia kobus DC.), kwitnąca przed rozwojem liści, posiada białe kwiaty z szeroko rozchylonymi płatkami. Płatki kwiatowe magnolii japońskiej i nagiej wykorzystuje się jako przyprawę do marynat i ryżu. Zobaczyć można u nas również magnolię szerokolistną (Magnolia hypoleuca Sieb. et Zucc.), która jest bardzo efektowna ze względu na duże, parasolowato ułożone liście. W kolekcji posiadamy młode egzemplarze magnolii Siebolda (Magnolia sieboldii K. Koch), których białe, pucharkowate kwiaty z czerwonymi pylnikami ukazują się po rozwoju liści. Oczy cieszy również popularna magnolia pośrednia (Magnolia x soulangeana) o dużych, wyprostowanych, kielichowatych kwiatach, które wewnątrz są białe, z zewnątrz zaróżowione do różowoczerwonych. Najwcześniej w kolekcji zakwitają wcześniej wspomniana magnolia japońska i magnolia gwiaździsta, odm. różowa (Magnolia stellata ‘Rosea’), o pachnących kwiatach z wąskimi, szeroko rozłożonymi płatkami. Odmiana ta ma kwiaty od środka białe, a od zewnątrz różowawe, zwłaszcza w pączkach. Można również zobaczyć magnolię purpurową, odm. czarną (Magnolia liliiflora ‘Nigra’), o kwiatach z zewnątrz ciemnopurpurowych, najciemniejszych wśród magnolii. Kwitnie późno, po rozwoju liści i bardzo nierównomiernie. Kwiaty pojawiają się na krzewie jeszcze latem, lecz tylko pojedynczo i wśród liści są mało widoczne. W Arboretum Wirty rosną odmiany wyhodowane w National Arboretum w Washington, gdzie w latach 1955–1956 otrzymano nowe, późno kwitnące odmiany wyprowadzone z magnolii purpurowej: ‘Betty’, ‘George Henry Kern’, ‘Susan’ i ‘Randy’.

Drugim rodzajem w kolekcji z rodziny magnoliowatych są tulipanowce – piękne drzewa parkowe o oryginalnych kwiatach podobnych do tulipanów i o pięknie przebarwiających się złociście liściach. Arboretum posiada tulipanowca amerykańskiego (Liriodendron tulipifera L.) oraz jego cenną odmianę o żółto obrzeżonych liściach ‘Aureomarginatum’, której egzemplarz należy do największych w Polsce o wysokości 27,5 m i obwodzie 252 cm.

 Ciekawą kolekcję tworzą jabłonie. Liczne gatunki oraz jeszcze liczniejsze mieszańce i odmiany jabłoni uprawia się w celach dekoracyjnych. Są one szczególnie piękne w okresie kwitnienia, a niektóre także jesienią w czasie dojrzewania owoców i przebarwiania się liści. Szczególnie efektowne są jabłonie o kwiatach różowych i purpurowych, również pełnych. W kolekcji Arboretum Wirty mamy 22 taksony, m.in. odmiany Jabłoni purpurowej (Malus x purpurea Rehd.) wyhodowane w Arboretum Kórnickim przez A. Wróblewskiego: ‘Hoserii’, ‘Kobendzii’, ‘Makowiecki’, ‘Szaferii’, ‘Wierdakii’. Odmiany te podatne są jednak na chorobę grzybową zwaną parchem jabłoni. Można również obejrzeć odmiany wyhodowane w Zachodniej Europie i USA: ‘Dartmouth’i ‘John Downie’ o smacznych owocach, jak i: ‘Dolgo’ i ‘Wintergold’ o bardzo drobnych owocach, długo utrzymujących się na gałęziach. Rośnie tutaj także jabłoń jagodowa (Malus baccata var. jackii Rehd.) o bardzo drobnych owocach do 1 cm średnicy, osadzonych na długich szypułkach. Warto zobaczyć jabłoń śliwolistną (Malus prunifolia Borkh.) o białych kwiatach oraz owocową odmianę jabłoni domowej (Malus domestica ‘Kaiser Wilhelm’).

Zapachem, kolorem oraz różnorodnością form zachęcają do spędzania czasu w naszym Arboretum lilaki, których zgromadziliśmy w naszej kolekcji ok. 40 taksonów. Najbardziej pospolitym w Polsce i często dziczejącym jest lilak zwyczajny (Syringa vulgaris L.) nazywany powszechnie bzem. W uprawie jest kilkanaście mieszańców oraz ich bardzo liczne odmiany. Hodowla tego gatunku rozpoczęła się przed około 100 laty we Francji. Tylko firma Lemoine wprowadziła do uprawy ponad 200 odmian. Liczbę znanych dzisiaj odmian określa się w przybliżeniu na około 1000, przy czym corocznie przybywają nowe odmiany wyhodowane w wielu krajach, głównie w USA i Kanadzie. Szczególnie dużą grupę stanowią odmiany rosyjskie oraz polskie, np.: ‘Chmurka’, ‘Fale Bałtyku’, ‘Irena Karpow-Lipska’, ‘Kardynał’, ‘Mikołaj Karpow-Lipski’, ‘Stefan Makowiecki’. Efektowne kwiaty, białe, lila lub różowate, często silnie pachnące, bardzo dekoracyjne w okresie kwitnienia, przypadającym u nas na maj i czerwiec. W kolekcji Arboretum Wirty można zobaczyć odmiany lilaka zwyczajnego: ‘City of Gresham’, ‘Dr Masters’, ‘Esther Staley’, ‘General Sheridan’, ‘Henri Robert’, ‘Maud Notcutt’, ‘Sumierki’. Są też odmiany wyhodowane w Arboretum Kórnickim przez prof. W. Bugałę. Oddzielną grupę lilaków tworzą odmiany lilaka ottawskiego (Syringa x prestoniae), które, w odróżnieniu od odmian lilaka zwyczajnego, kwitną później (w pierwszej połowie czerwca) i bardzo łatwo rozmnażają się z sadzonek zielnych. Są wytrzymałe na niskie temperatury i odporne na choroby. W Arboretum Kórnickim zostało wyhodowanych wiele odmian tego lilaka (Bugała 1963): ‘Basia’, ‘Goplana’, ‘Jaga’, ‘Jagienka’, ‘Nike’, ‘Telimena’. W naszej kolekcji znajdują się inne gatunki, takie jak lilak węgierski (Syringa josikaea Jacq.), który rośnie w dolinach rzek w Karpatach Wschodnich, o ciemnofioletowych, pachnących w wyprostowanych, gęstych, wąskich wiechach. Kolejny gatunek to lilak drobnolistny (Syringa microphylla Diels.) o drobnych liściach i silnie pachnących kwiatach. Uwagę zwraca także lilak amurski (Syringa amurensis Rupr.) kwitnący dopiero w lipcu o drobnych, białych kwiatach, o mdłym zapachu, przypominającym bardziej bez czarny. Jest to lilak bardzo wytrzymały na mrozy i nie wydaje odrośli korzeniowych, które u innych lilaków bywają uciążliwe.

 Nie tylko lilaki zachęcają zapachem do spacerów. Chodząc po alejach lipowych, można napawać się w okresie kwitnienia charakterystycznym aromatem, który przyciąga nie tylko pszczoły. W Polsce naturalnie występuje lipa drobnolistna (Tilia cordata Mill.) i lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos Scop.). Stanowią one ważny składnik biocenoz leśnych. Lipy są też bardzo cenionymi drzewami parkowymi o gęstych koronach. Dobrze znoszą przycinanie i mogą być używane na wysokie żywopłoty. Są roślinami miododajnymi. Napar z kwiatów lipy posiada właściwości lecznicze, jako środek napotny i przeciwgorączkowy. Miód lipowy posiada te same właściwości, co napar z kwiatów. Jednak istnieje jeden gatunek, bardzo rzadko uprawiany, lipa węgierska (Tilia tomentosa Moench), wytwarza ona nektar, którego nie trawią pszczoły. Drewno lipowe jest miękkie, lekkie i łupliwe, od dawna używane w rzeźbiarstwie i snycerstwie oraz do wyrobu zabawek. Stosowane jest również przy wytwarzaniu instrumentów muzycznych. Największa lipa drobnolistna w Polsce rośnie w Cielętnikach. Jej wiek ocenia się na ponad 510 lat, średnicę pnia na 335 cm, obwód ponad 990 cm, a wysokość na 35 m. Lipy postrzegano jako drzewo przyjazne tajemniczym bóstwom. Stąd być może uwiecznienie lipy w nazwach wielu miejscowości. Gdy rodziło się dziecko, koło domu sadzono lipę, wierząc w związek między siłą życiową a przydatnością tego drzewa. Drzewo sadzono w dniu urodzin. Nie wolno było jednak wykopać dołka pod drzewko, przed pierwszym krzykiem dziecka. W kołysce z drewna lipowego dzieci dobrze spały i chowały się zdrowo. Także kropidła osadzano na trzonku z drewna lipowego, bo w to drzewo podobno rzadko uderzał piorun postrzegany jako wynik gniewu Bożego.

 W Arboretum Wirty stworzyliśmy kolekcję około 20 taksonów, oprócz gatunków krajowych rosną lipy pochodzące z Ameryki Północnej, m.in. lipa amerykańska (Tilia americana L.), o dużych liściach i późno zakwitająca. Jej odmiana ‘Macrophylla’ ma liście do 25 cm długości, które w czasie rozwijania są brązowoczerwone. Rośnie tu również lipa różnolistna (Tilia heterophylla Vent.), nazywana „białą lipą”, uważana czasami za odmianę lipy amerykańskiej, z którą daje mieszańce i to powoduje trudności w jej zakwalifikowaniu. Odróżnia się od innych lip z Ameryki Północnej białym, filcowatym owłosieniem na spodniej stronie liści. Podczas wietrznej pogody liście bardzo ładnie pokazują biel spodniej strony na tle zieleni koron drzew. W kolekcji rosną także lipy z Dalekiego Wschodu takie jak lipa japońska (Tilia japonica Sim), drzewo u nas wolno rosnące, o liściach z długim, ostrym wierzchołkiem, od spodu niebieskawozielone. Kwiatostany bardzo gęste, zwisające, kwitnie znacznie później od naszej lipy drobnolistnej. Rośnie w górach Japonii, na znacznych wysokościach do 2500 m n.p.m. Wytrzymała na mrozy, dobrze znosi nasz klimat. Odznacza się bardzo obfitym i późnym kwitnieniem. Z kolei lipa Miquela (Tilia miqueliana Maxim.), pochodzi ze wschodnich Chin, wcześnie wypuszcza liście na wiosnę. Lipa ta jest bardzo rzadkim gatunkiem, nieznanym w stanie naturalnym. Ciekawym okazem w Arboretum jest lipa srebrzysta (Tilia tomentosa Moench), inaczej zwana lipą węgierską. Drzewo to ma regularną koronę, liście z wierzchu ciemnozielone, a od spodu srebrzystobiałe, na jesieni pięknie żółkniejące. Kwiaty bardzo silnie pachnące, mają często trujące właściwości dla pszczół. Kwitnie późno, należy do najpiękniejszych lip od dawna uprawianych w parkach i przy ulicach. Tuż obok rośnie lipa Moltkego (Tilia moltkei Spaeth.), uważana za odmianę lipy amerykańskiej, powstałą z krzyżówki z odmianą lipy srebrzystej (Tilia petiolaris DC.). Drzewo o szerokiej, luźnej koronie ze zwisającymi gałęziami. Wprowadzona do uprawy przez szkółki Spaetha w Berlinie pod koniec XIX wieku. Posiadamy również lipę krymską (Tilia x euchlora K. Koch), mieszaniec ten nie występuje w stanie dzikim. Uprawiana od 1860 r. w wielu krajach Europy, dobrze znosi nasze warunki klimatyczne i warunki miejskie. Bardzo dekoracyjna ze względu na zdrowe i obfite ulistnienie. Oznacza się również malowniczym pokrojem i dlatego powinna być sadzona pojedynczo na dużych trawnikach. Cenne drzewo alejowe i przydrożne. Kwitnie bardzo późno, w drugiej połowie lipca, już po przekwitnieniu lipy drobnolistnej.

W kolekcji Arboretum Wirty jest jeszcze wiele innych ciekawych gatunków,odmian i form drzew i krzewów, które warto zobaczyć.